İran’da Neler Oluyor?

28 Aralık’ta başlayan ve bugün bir haftayı geride bırakan protestoları sadece "ekonomik bir rahatsızlık" olarak okumak, buzdağının görünen kısmına bakmak olur. Bu olayları tetikleyen ana sebep İran parasının dolar karşısındaki durdurulamaz eriyişi ve hayat pahalılığıdır. Ancak sonuçları itibarıyla karşı karşıya olunan tablo, sadece "geçim sıkıntısı" sorunu değil, "devlet krizi"dir.

Akla gelen soru şu: Bu bir rejim değişikliği sancısı mı, yoksa devletin güvenlik refleksiyle bastıracağı dönemsel bir öfke nöbeti mi?

Güvenlik Duvarı Ne Durumda?

Olayların ciddiyetini ölçerken iki farklı açıdan bakmak gerekir. Bir yanda, uluslararası gözlemcilerin işaret ettiği "devlet kapasitesi" gerçeği duruyor. İran, Ortadoğu’nun en karmaşık ve derin güvenlik bürokrasisine sahip devletidir. Henüz Devrim Muhafızları veya Besic milisleri içinde kitlesel bir çözülme, emir komuta zincirinde bir kopuş görmüyoruz. Güvenlik aygıtı hala "yekpare" duruyor. Bu durum, rejimin kısa vadede "yıkılmayacağının" en güçlü kanıtıdır.

Ancak madalyonun diğer yüzünde, toplumsal sözleşmenin iflası var. Protestoların "kenar mahalle"den başlayıp "Bazaar"a (esnaf ve tüccar sınıfına) sıçraması, rejimin sadece halkla değil, kendi burjuvazisiyle de sorun yaşadığını gösteriyor. Tarih bize şunu söylüyor: İran’da şahları deviren de, mollaları iktidara getiren de ne tank ne tüfektir. "Kepenk kapatan esnaf"tır. Dolayısıyla, İran güvenlik aygıtı fiziken ayakta olsa da, rejimin meşruiyet zemini ruhen çökmüştür.

Parçalanma Senaryosu

İran’ın Yugoslavya gibi parçalara ayrılıp ayrılmayacağı, ilgili bütün başkentlerin izlediği bir durumdur.  İhtiyatlı analizler, İran’daki etnik yapıların "kendiliğinden" kopuşunun zor olduğunu, bunun için merkezi otoritenin felç olması ve dış müdahale gerektiğini savunuyor. Bu, kâğıt üzerinde doğru, ancak eksik bir tespittir.

İran’daki etnik parçalanma riski, bir benzetmeyle açıklanması gerekirse "düşük ihtimal" değil, "uyuyan dev" gibidir. Rojhilat ve Belucistan’daki hareketlilik, merkeze karşı her zaman bir "ayrışma" potansiyeli taşımaktadır. Ancak bu bölgelerdeki ateş, İran’ı yakar ama yıkmaz. Asıl mesele, İran’ın merkezinde yer alan Azeri Türklerinin nerede duracağıdır.

Tebriz…

İşte tam bu noktada, İranlı Azeri Türklerin (Güney Azerbaycan) konumu, krizin kaderini tayin eden bir role sahip. Azeri Türkleri, İran devlet aklının, bürokrasisinin ve ekonomisinin kurucu ortağıdır. Onlar kendilerini "azınlık" değil, "ev sahibi" olarak görürler. Bu yüzden refleksleri, bir Beluç veya Arap gibi hemen "ayrılmak" yönünde değil, "devleti düzeltmek" yönünde olagelmiştir.

Fakat 2026 yılı itibarıyla bu "entegrasyon" zırhı delinmek üzere olabilir. Neden mi?

1. Ekonomik Çöküşün Milliyetçiliği Tetiklemesi: Tebriz ve çevresi, İran’ın üretim ve ticaret havzasıdır. Tahran’daki kötü yönetim, doğrudan Türk tüccarını iflasa sürüklemektedir. Cebi yanan bir halkın, ideolojik bağlılığı da yanıp kül olur.
2. Kuzeydeki Cazibe Merkezi: Sınırın hemen ötesinde, Karabağ zaferiyle özgüveni tazelenmiş, Zangezur ile stratejik bir hatta oturmuş, seküler ve kalkınan bir Azerbaycan Cumhuriyeti (ve arkasında Türkiye) varken; Tahran’ın sunduğu "yoksulluk ve baskı" denklemi, Tebrizli gençlerin zihnindeki "İranlılık" aidiyetini hızla aşındırmaktadır.

Ne Beklemeli?

İranlı Türklerden beklenen, fevri bir sokak çatışmasıyla kendilerini ateşe atmaları değildir. Onlardan beklenen ve muhtemelen göreceğimiz davranış şudur: "Sessiz ve Derin Çekilme."

Eğer Azeri Türkleri, güvenlik güçlerine katılımı keser, Bazaar’da kepenkleri süresiz indirir ve Tahran ile olan "duygusal bağlarını" kopardıklarını hissettirirlerse; rejim tek bir kurşun atılmadan felç olur. Bu, "ayrılıkçı" bir isyan değil, "kurucu iradenin desteğini çekmesi"dir.

Özetle; İran şu an bir "etnik iç savaş"ın değil ama büyük bir "otorite boşluğunun" eşiğindedir. Bu boşlukta, Azeri Türkleri "son sözü söyleyen" unsur olacaktır. Onlar masayı devirmeyi seçerse, Tahran’da kimin oturduğunun bir önemi kalmayacaktır.

İran’ın geleceği, Devrim Muhafızları’nın silahlarında değil, Tebriz çarşısındaki sessizliğin ne zaman bozulacağında gizlidir.