Tarihsel veriler ile sanatsal tahayyül arasındaki makas, belki de hiçbir figürde Hz. İsa'da olduğu kadar açılmamıştır. Celileli bir beşerin, nasıl olup da Avrupalı bir ikona dönüştüğünün izini sürmek, sadece bir sanat tarihi okuması değil, aynı zamanda hakikatin nasıl eğilip büküldüğüne dair bir ibret vesikasıdır.
Coğrafyanın Söylediği: Beşer Olarak İsa
Tarihin tozlu sayfalarını aralayıp miladi birinci yüzyılın Kudüs ve Celile sokaklarına indiğimizde, karşımıza çıkan manzara kilise duvarlarındaki o steril fresklerden çok başkadır. İsa, bir Romalı veya Cermen değildi. O, bu coğrafyanın; Ortadoğu'nun, zeytin ağaçlarının ve kızgın güneşin çocuğu idi.
Adli antropologların ve tarihçilerin üzerinde uzlaştığı portre, bizi romantik ve batılı hayallerden uyandıracak kadar gerçektir: Güneşin altında alnının teriyle çalışmaktan kavrulmuş esmer bir ten, o coğrafyanın genetik mirasını taşıyan kıvırcık siyah saçlar, gür bir sakal ve karakteristik, güçlü bir Ortadoğulu yüz hattı... O, kalabalık bir pazar yerinde yürüdüğünde, onu Süryani veya diğer yerel halktan ayıracak hiçbir fiziksel alametifarikaya sahip değildi. İnsanüstü bir ışık huzmesiyle dolaşmıyordu. Öyle ki, tarihsel kayıtlara geçen o meşhur ihanet sahnesinde dahi, onu yakalamak isteyenlere İsa'nın hangisi olduğunu göstermek için özel bir işaret gerekmişti. Eğer o, tasvirlerdeki gibi kalabalıklardan ayrışan "beyaz ve nurlu" bir figür olsaydı, bu işarete gerek kalır mıydı?
O, yiyen, içen, yorulan ve yeryüzünde vakur bir tevazu ile yürüyen bir insandı. Hakikat buydu.
İkonların Yükselişi: Roma'nın Güç Gösterisi
İsa'nın "beyazlaşma" ve beşerî vasıflarından koparılma serüveni, siyasi erkin müdahalesiyle hız kazandı. Başlangıçta basit bir çoban gibi resmedilen figür, Roma'nın resmi ideolojisiyle tanışınca başkalaşım geçirdi. Roma, saygı duyduğu figürü bir "kul" gibi değil, bir "imparator" gibi görmek istiyordu. Böylece İsa'nın üzerindeki o mütevazı giysiler çıktı, yerine imparatorluk moru kaftanlar giydirildi; duruşu otoriterleşti, siması "Romalılaştı". Bu, hakikatin üzerinin örtülüp, gücün estetiğinin başladığı ilk kırılmaydı.
Rönesans Aynasında Narsisizm
Ancak asıl büyük kopuş, sanatın kalbi İtalya'da, Rönesans ile yaşandı. Da Vinci, Michelangelo ve Rafael gibi ustalar, "ideal güzelliği" ararken modellerini kendi çevrelerinden seçtiler. O dönemin Avrupa estetik algısında "makbul" olan, "beyaz ve Avrupalı" olandı.
Bu dönemle ilgili sanat tarihçilerinin fısıldadığı, oldukça manidar bir iddia da vardır: Bugün zihinlere kazınan o meşhur İsa simasının, aslında dönemin en güçlü figürlerinden biri olan Cesare Borgia'dan ilhamla çizildiği söylenir. Batı, Doğulu bir peygamberi resmederken bile, aslında kendi suretine, kendi prensine ve kendi güç algısına bakıyordu. Milyonlarca insan yüzyıllardır, bir peygamberi düşündüğünü sanırken, aslında İtalyan bir asilzadenin suretini seyrediyordu.
Modern Dokunuş ve Hakikatin Yitimi
Zaman ilerleyip sanat kuzeye kaydıkça, İsa da "kuzeylileşti". Rembrandt ve Dürer'in fırçalarında ten rengi daha da açıldı, gözler renklendi. Ve nihayet 20. yüzyılda, Amerikalı ressam Warner Sallman, "Head of Christ" tablosuyla son noktayı koydu. Arkadan vuran ışıkla parlayan, İskandinav görünümlü, son derece yumuşak yüzlü bu portre, modern dünyanın "resmi" algısı haline geldi. Sinema endüstrisi de bu estetiği benimseyince, o esmer tenli, nasırlı ellere sahip tarihsel gerçeklik, hafızalardan neredeyse tamamen silindi.
Aynadaki Yanılsama
Tarihsel İsa'nın "beyazlaştırılması", masum bir sanatsal tercih değil, derin bir kültürel asimilasyondur. Batı toplumu, kendisine gönderilen mesajın özüne odaklanmak yerine, elçiyi kendi suretine benzeterek onu "mülk edinme" yolunu seçmiştir. Avrupalı sanatçı, Ortadoğulu bir "öteki"ne değil, aynada gördüğü surete hayranlık duymuştur.
Bugün, o "sarışın" imgenin arkasındaki esmer, vakur ve bizden biri olan o beşeri hatırlamak; sadece tarihi bir hakkı teslim etmek değildir. Aynı zamanda, suretlerin ve ikonların perdesini aralayıp, meselenin şekil değil, öz olduğunu; elçinin "ilah" değil, hakikatin ta kendisini taşıyan bir "insan" olduğunu kavramak adına atılmış kıymetli bir adımdır.
Yorumlar